Vật liệu xây dựng liên tục thiết lập các mặt bằng giá mới khiến nhiều nhà thầu xây lắp rơi vào tình trạng sụt giảm lợi nhuận nghiêm trọng. Thống kê từ chuyên trang tin tài chính chỉ ra rằng chi phí nguyên vật tư chiếm tới 65% tổng giá trị dự toán công trình. Sự leo thang giá thép, xi măng và cát san lấp làm xói mòn toàn bộ biên lợi nhuận gộp của các hợp đồng đơn giá cố định đã ký kết trước đó. Nhiều đơn vị thi công quy mô vừa và nhỏ buộc phải tạm hoãn triển khai dự án nhằm hạn chế rủi ro thua lỗ dòng tiền ngắn hạn. Bức tranh tài chính của toàn ngành đang phân hóa mạnh mẽ theo năng lực quản trị nguồn cung và mức độ ứng biến hợp đồng của từng doanh nghiệp.
Thực trạng biến động giá vật liệu trong ngành xây dựng
Thị trường ghi nhận giá thép cuộn và thép cây xây dựng biến động mạnh với biên độ tăng từ 15% đến 25% qua từng chu kỳ điều chỉnh. Xi măng chịu sức ép lớn từ giá than nhập khẩu cùng chi phí năng lượng điện, dẫn đến ba đợt điều chỉnh tăng liên tiếp trong năm qua. Cát xây dựng và đá dăm tại khu vực phía Nam khan hiếm cục bộ khiến giá thực tế tại công trường vượt 30% so với thông báo giá của cơ quan quản lý. Tỷ trọng chi phí vật liệu trực tiếp cấu thành nên giá thành xây lắp thực tế tăng vọt lên mức 68% đến 72%. Tình trạng này khiến các dự toán đấu thầu lập từ đầu kỳ mất hoàn toàn tính chính xác so với chi phí giải ngân thực tế.
| Chủng loại vật tư | Mức tăng bình quân (%) | Tỷ trọng trong dự toán (%) | Mức độ ảnh hưởng biên lợi nhuận |
|---|---|---|---|
| Thép xây dựng | 15% – 25% | 25% – 30% | Rất cao |
| Xi măng, bê tông | 10% – 18% | 15% – 20% | Cao |
| Cát san lấp, đá xây dựng | 20% – 35% | 10% – 15% | Trung bình – Cao |
| Vật tư hoàn thiện (gạch, sơn) | 8% – 12% | 10% – 12% | Trung bình |
Áp lực biên lợi nhuận của các nhà thầu thi công
Đa số các hợp đồng tổng thầu thi công hạ tầng và dân dụng tư nhân áp dụng hình thức trọn gói hoặc đơn giá cố định. Khi giá đầu vào tăng vọt, chủ đầu tư hiếm khi chấp thuận điều chỉnh phụ lục trượt giá ngoài khung thỏa thuận ban đầu. Biên lợi nhuận gộp của các doanh nghiệp xây dựng niêm yết tụt dốc mạnh từ mức trung bình 9% xuống chỉ còn 2,5% đến 3,8%. Lợi nhuận sau thuế của một số nhà thầu hạ tầng lớn ghi nhận mức giảm kỷ lục tới 60% so với cùng kỳ năm trước. Rủi ro tài chính này kéo theo hệ lụy nợ xấu gia tăng và khiến dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh rơi vào trạng thái âm.
Tác động trực tiếp từ chi phí vật liệu thô
Nhóm vật tư sắt thép và bê tông thương phẩm chiếm tỷ trọng giá trị thanh toán giải ngân lớn nhất trong toàn bộ cấu trúc công trình. Doanh nghiệp không kịp chốt giá đặt cọc trước với nhà máy sẽ phải gánh chịu toàn bộ phần chênh lệch giá giao ngay. Chi phí logistics vận chuyển vật liệu tăng bình quân 12% theo biến động giá nhiên liệu xăng dầu càng làm gia tăng gánh nặng chi phí trực tiếp. Các khoản chi phí phát sinh ngoài dự toán này buộc doanh nghiệp phải trích lập dự phòng rủi ro lớn hơn vào báo cáo tài chính cuối năm.
Tình trạng chậm tiến độ và ứ đọng vốn lưu động
Nhiều chủ đầu tư dự án nghỉ dưỡng và tổ hợp du lịch wellness chủ động giãn tiến độ thi công để đàm phán lại định mức đơn giá với nhà thầu. Quá trình thẩm định khối lượng phát sinh kéo dài khiến dòng tiền nghiệm thu giai đoạn bị đình trệ từ 3 đến 6 tháng. Nhà thầu vẫn phải duy trì chi phí khấu hao máy móc, tiền lương kỹ sư và lãi vay ngân hàng phục vụ bảo lãnh hợp đồng. Vòng quay vốn lưu động của khối doanh nghiệp xây lắp bị kéo dài lên mức 180 đến 240 ngày, gây thâm hụt thanh khoản nghiêm trọng.
Giải pháp kiểm soát chi phí vật liệu tối ưu biên lợi nhuận
Doanh nghiệp xây lắp cần chủ động tái cơ cấu mô hình mua sắm và đàm phán hợp đồng để bảo vệ nguồn lợi nhuận mỏng manh. Việc thiết lập các liên minh mua sắm tập trung giúp tăng quyền thương lượng giảm giá từ 3% đến 5% trực tiếp từ nhà máy sản xuất. Đội ngũ quản lý dự án phải áp dụng chặt chẽ mô hình thông tin công trình BIM nhằm giảm thiểu tỷ lệ hao hụt nguyên vật tư xuống dưới 1,5%. Doanh nghiệp cũng cần linh hoạt đưa các điều khoản trượt giá theo chỉ số giá địa phương vào dự thảo hợp đồng tương lai.
- Cố định giá sớm: Ký kết hợp đồng bao tiêu sản lượng có cam kết chặn trần giá với các nhà phân phối cấp 1 ngay khi trúng thầu.
- Ứng dụng công nghệ: Tối ưu hóa bản vẽ shop-drawing bằng phần mềm chuyên dụng để cắt giảm tối đa khối lượng sắt thép vụn thừa.
- Đa dạng hóa nhà cung cấp: Thiết lập mạng lưới đối tác dự phòng tại từng địa phương nhằm giảm chi phí vận chuyển đường dài.
- Cơ cấu lại hợp đồng: Chuyển dịch dần từ hợp đồng trọn gói sang hợp đồng có điều chỉnh giá (FIDIC) đối với các dự án có thời gian thi công trên 18 tháng.
Câu hỏi thường gặp về biến động giá vật liệu (FAQ)
Doanh nghiệp xây dựng chịu ảnh hưởng nặng nhất từ loại vật liệu nào?
Thép xây dựng và bê tông thương phẩm là hai chủng loại tác động mạnh nhất đến kết quả tài chính của nhà thầu. Hai danh mục này chiếm xấp xỉ 50% tổng giá trị dự toán phần thô của mọi công trình dân dụng và công nghiệp. Bất kỳ biến động tăng trên 10% của thép đều lập tức xóa sạch biên lợi nhuận kỳ vọng của gói thầu. Các nhà thầu bắt buộc phải lập kế hoạch mua trước hoặc ký hợp đồng kỳ hạn để cố định giá đầu vào.
Hợp đồng trọn gói xử lý ra sao khi giá đầu vào tăng đột biến?
Nhà thầu thi công theo hợp đồng trọn gói phải tự chịu trách nhiệm bù lỗ chi phí phát sinh nếu không có thỏa thuận đặc biệt. Doanh nghiệp chỉ có thể đàm phán hỗ trợ chi phí khi phát sinh trường hợp bất khả kháng theo quy định của Luật Xây dựng. Giải pháp thực tế nhất là chủ động làm việc với chủ đầu tư để tối ưu hóa biện pháp thi công và thay thế vật liệu tương đương. Việc lập biên bản hiện trường chi tiết về sự thay đổi giá thị trường là căn cứ pháp lý quan trọng cho các cuộc thương thảo.
Biên lợi nhuận gộp của ngành xây lắp hiện duy trì ở mức bao nhiêu?
Biên lợi nhuận gộp trung bình của toàn ngành xây lắp hiện dao động trong ngưỡng thấp từ 3% đến 5%. Mức lợi nhuận này đã giảm gần một nửa so với giai đoạn trước khi chu kỳ biến động chi phí đầu vào bắt đầu bùng phát. Những doanh nghiệp đảm nhận vai trò tổng thầu Design & Build có thể duy trì biên lợi nhuận tốt hơn ở mức 7% đến 8%. Việc nâng cao năng lực kỹ thuật công nghệ giúp các đơn vị này kiểm soát tốt định mức tiêu hao nguồn lực thi công.
Doanh nghiệp có thể dùng công cụ nào để phòng ngừa rủi ro giá?
Hợp đồng tương lai hàng hóa phái sinh và hợp đồng mua trước là hai công cụ hữu hiệu để chốt giá đầu vào cố định. Doanh nghiệp thanh toán trước một phần tiền cọc cho nhà sản xuất để bảo đảm khối lượng và đơn giá không đổi trong suốt dự án. Việc hợp tác với các định chế tài chính giúp nhà thầu tiếp cận các gói tín dụng chuỗi cung ứng với lãi suất ưu đãi. Ứng dụng quản trị chuỗi cung ứng hiện đại cho phép doanh nghiệp dự báo sớm điểm rơi biến động giá trên thị trường.
Kết luận
Biến động giá vật liệu là bài kiểm tra khắc nghiệt đối với năng lực quản trị rủi ro và sức khỏe tài chính của các nhà thầu. Doanh nghiệp xây dựng muốn duy trì tăng trưởng lợi nhuận bền vững phải chuyển đổi từ tư duy thi công thuần túy sang quản trị dòng tiền chuyên nghiệp. Độc giả hãy theo dõi chuyên mục tin tài chính để cập nhật liên tục các báo cáo phân tích ngành và dữ liệu thị trường mới nhất. Nắm bắt kịp thời các biến số vĩ mô sẽ giúp chủ đầu tư và nhà thầu đưa ra quyết định kinh doanh chính xác và hiệu quả.